تاريخچه دامپزشكي در جهان


علم دامپزشكي با عبور انسان نخستين از حالت شكارچي به كشاورز متولدشد.همزمان با رواج اهلي كردن حيوانات , دامپزشكي اهميت بيشتري يافت.دامپزشكان نيز همانند پزشكان از زمانهاي بسيار طولاني مورد احترام مردم قرار داشتند.در لوح حمورابي (2200 سال قبل از ميلاد) ارزش كار فردي كه به معالجه گاو وساير حيوانات مي پرداخته تعيين نموده است.بعد از سقوط امپراطوري روم و تا حدود قرن سيزدهم ميلادي , اسناد كلي راجع به دامپزشكي وجود دارد. در قرون وسطي و اعراب اطلاعاتي را در مورد دامپزشكي از هند و ايران كسب نمودند. كلود بورگلا (1779 – 1702 ) مطالعات فراواني بر روي اسب انجام داد و دائره المعارف جالبي راجع به آن به رشته تحرير در آورد. بورگلا باهمكاري آلمبرت , مالشرب , ولتر , ديدرو و تورگو اولين مدرسه دامپزشكي را در شهر ليون فرانسه تاسيس نمودند.با موافقت لوئي پانزدهم ,شوراي دولتي پادشاهي قانون تاسيس مدارس دامپزشكي را در تاريخ 4 اوت 1761 تصويب نمود و در تاريخ 10 ژانويه 1762 اولين مدرسه دامپزشكي در دنيا افتتاح شد.در سال 1766 مدرسه دامپزشكي ديگري در مزون آلفورت ( پاريس ) تاسيس شد. سپس تا قبل از سال 1800 به طور متوالي مدارس دامپزشكي در وين , تورين , كپنهاك , پادوآ , هانور , لايپزيك , بولونيا , ناپل , برلين , مونيخ , ميلان , لندن و مادريد تاسيس شدند.دامپزشكي همگام با پزشكي پيشرفت نموده و روشها و تكنيكهاي مورد استفاده خود را بصورت مشترك با آن بدست آورده است.دامپزشكي در واقع در تقاطع راه پزشكي و كشاورزي قرار گرفته و در روابط ميان انسان و حيوان نقش مهمي را ايفا مي كند.



تاريخچه دامپزشكي در ايران

دامپزشكي كهن:
در سفرنامه فيثاغورث در مورد زرتشت( پيامبر ايرانيان كه زمان ظهور آن حدود 600 سال قبل از ميلاد مسيح است )و آئين او نكته جالبي وجود دارد و آن نكته اين است كه زرتشت از فن دامپزشكي و درمان حيوانات اطلاع داشته است كه در كتاب اوستا مي توان نكات متعددي درباره پرورش حيوانات و روش درمان بيماريهاي دام مشاهده كرد. در اين كتاب براي اولين بار به طبقه بندي حيوانات برمي خوريم . مسئوليت پرورش و درمان بيماريهاي حيواناتي چون اسب،گاو، گوسفند ، شتر، سگ، و پرندگان به عهده دامپزشكان بوده است و دامپزشكان بدين جهت داراي مقامي ارجمند و با ارزش بوده اند. علاوه بر اين چون اسب در ارتش ايران باستان نقش بسيار ارزنده و مهمي داشته است ، لذا دامپزشكاني كه عهده دار تربيت و پرورش و همچنين درمان بيماريهاي آنها بوده اند، داراي مقامي بسيار والا بوده است. چنانكه رئيس اداره دامپزشكي ارتش در زمان داريوش داراي مقام سپهبدي و فرماندهي دسته سواره نظام بوده است. فن دامپزشكي در حدود 500 سال بعد از ميلاد مسيح در ايران به صورت علمي و كلاسيك در آمده است.بايد توجه داشت هدف از تربيت مدرسه دامپزشكي در آن زمان درمان اسبان ارتش بوده است لذا احتياج به داشتن افراد متخصص و كاردان زياد بوده و دامپزشكان در آن زمان به نگارش كتبي تحت عناوين پرورش اسب , فن سواركاري , درمان بعضي از بيماريهاي غير عفوني و عفوني و چگونگي استفاده از اسب در جنگ اقدام نموده اند. در ايران قديم پزشكي و دامپزشكي يكي بود و درزمان ساسانيان به تدريج دامپزشكي به صورت تخصصي از پزشكي در آمده است و به عنوان حرفه تا حدي استقلال يافت ولي باز اساس پزشكي و دامپزشكي يكي بود . مهمترين وظيفه دامپزشك درايران بعد از اسلام درمان و جلوگيري از بيماري اسبان بود كه از دو جنبه جهاد و انجام فريضه حج اهميت فوق العاده داشت. در ايران در تمام سده هاي بعد از اسلام دامپزشكي در مدارس و جايگاههاي خاصي تدريس مي شد. پس از اين آموزش ها جهت صدور اجازه كار آزمون اصلي از دامپزشكان گرفته مي شد چنانكه در ساير رشته هاي پزشكي نيز مرسوم بود.



دامپزشكي نوين:
در سال 1290 هجري شمسي كه دولت ايران تصميم گرفت تشكيلات ژاندارمري نويني را پايه گذاري نمايد از دولت سوئد عده اي كارشناس نظامي براي تاسيس ژاندارمري استخدام نمود كه به همراه افسران سوئدي دو نفر دكتر دامپزشك نيز بودند اين دو نفر افسر دامپزشك به اتفاق دامپزشكان اقدام به تاسيس مدرسه دامپزشكي براي تربيت كادر مورد احتياج ارتش نمودند.
- در سال 1311 بناي دانشكده دامپزشكي ابتدا به صورت مدرسه و بعدا دانشكده گذارده شد . در ابتداي امر اين دانشكده زير نظر وزارت كشاورزي بود ولي بعد با اعزام تعداد قابل ملاحظه اي دانشجو به كشور فرانسه و مراجعت ايشان از وزارت كشاورزي منتزع گرديد و ضميمه دانشگاه تهران شد .
-در سال 1304 پس از همه گيري طاعون گاوي (اولين بار در سال 1295 همه گيري طاعون گاوي در شمال
و مركز ايران گزارش شده است) شيوع يافت و خسارات بسياري را سبب شد و در نتيجه در وزارت كشاورزي
اداره اي به نام سازمان دفع آفات حيواني ( كه بعدا به صورت سازمان دامپزشكي درآمد)تاسيس گرديد .اين
شعبه تحت نظارت مؤسسه پاستور ( وابسته به وزارت فوائدعامه)با 22نفر پرسنل شامل 14 نفركادر فني و 8 نفر كادر خدماتي تشكيل و مسئوليت آن به عهده مرحوم دكتر عبداله حامدي گذاشته شد .
- در سال 1305 مؤسسه پاستور شعبه دفع آفات حيواني به وزارت فلاحت منتقل شد.
- در سال 1314 با توجه به ضرورت كنترل بيماريهاي مهلك دامي و نظارت بهداشتي دام و فرآورده هاي دامي قانون تفتيش صحي حيوانات به تصويب مجلس شوراي ملي رسيد و اداره كل دامپزشكي جايگزين مؤسسه دفع آفات حيواني شد.
- در سال 1324 آئين نامه بازرسي مواد خوراكي مورد تصويب هيات وزيران قرار گرفت و مسئوليت مهمي به دامپزشكي محول گرديد.
- در سال 1325 بنابر مصوبه هيئت دولت , بنگاه كل امور دام شامل دو اداره كل دامپروري و دامپزشكي تشكيل گرديد. به موجب اين مصوبه ادارات دامپزشكي در استانها و شهرستانها بخشي از ادارات كشاورزي استان گرديد.
- در سال 1326 اختيارات محدودي به دامپزشكي استانها داده شد به طوري كه در هر اداره كشاورزي 2 معاونت ايجاد شد. يكي از اين معاونتها ويژه دامپزشكي در نظر گرفته شد. معاون دامپزشكي رئيس اداره دامپزشكي نيز بود و كليه امور فني و مالي در اختيار وي قرار داشت.
- درسال 1339 طي دستور وزير كشاورزي كليه ادارات دامپزشكي استانها مستقل و تحت نظارت مستقيم مدير كل دامپزشكي كشور قرار گرفتند.
- بروز بيماري طاعون گاوي در سال 1348 و تلفات سنگين ناشي از آن و نقش حياتي دامپزشكي در ريشه كني آن و گسترش دامداريهاي صنعتي در كشور ، بازنگري در وظايف و تشكيلات دامپزشكي را اجتناب ناپذير نمود.
- سرانجام با تلاش و پيگيري مسئولين در سال 1350 قانون سازمان دامپزشكي كشور مشتمل بر 21 ماده و يك تبصره به تصويب مجلس شوراي ملي و مجلس سنا رسيد.
- در سال 1367 شبكه هاي دامپزشكي استانها دوباره تشكيل و زير نظر سازمان مركزي قرار گرفتند . بنا بر دستور وزير كشاورزي بودجه مستقل به ادارات دامپزشكي استانها اختصاص يافت.
- در سال 1368 بنا بر تصويب مجلس شوراي اسلامي ، سازمان دامپزشكي كشور و شبكه هادر استانها از وزارت كشاورزي جدا و به وزارت جهاد سازندگي پيوست.
- در تشكيلات كنوني وزارت جهاد كشاورزي سازمان دامپزشكي كشور به عنوان سازماني مستقل وابسته به آن وزارت شناخته شده و رئيس سازمان دامپزشكي كشور مستقيما تحت نظارت وزير به انجام وظيفه
مي پردازد.در استانها نيز ادارات كل دامپزشكي ودر شهرستانها شبكه دامپزشكي به طورعمودي زير نظر سازمان مركزي دامپزشكي وبه شكل افقي با سازمان جهاد كشاورزي و مديريت جهاد كشاورزي شهرستان مرتبط مي باشد.

تشكيلات دامپزشكي استان :
اداره كل دامپزشكي استان تهران متشكل از دو معاونت , هفت اداره مركزي و 10 شبكه دامپزشكي شهرستان تحت مديريت مدير كل مي باشد. مدير كل دامپزشكي مستقيما” توسط رئيس سازمان دامپزشكي به اين سمت منصوب ميگردد.
در حوزه معاونت فني پنج اداره مركزي مبارزه با بيماريهاي دامي , نظارت بر بهداشت عمومي , مبارزه با بيماريهاي طيور و آبزيان, دارو , درمان و آزمايشگاهها و بررسيها و آموزش فعاليت مي نمايند. معاونت اداري و پشتيباني متشكل از دو اداره امور عمومي و اداره امور مالي مي باشد.

مهمترين وظايف قانوني دامپزشكي:
1- تامين بهداشت دام كشور از طريق پيشگيري و مبارزه با بيماريهاي همه گير و قرنطينه اي دام.
2- بررسي بيماريهاي دامي, شناسائي مناطق و منابع آلوده و راه سرايت و طرز انتشار بيماريها.
3- كمك به ارتقا سطح بهداشت عمومي از طريق نظارت بهداشتي بركشتارگاهها , مراكز بسته بندي و توليد, توزيع و عرضه فرآورده هاي خام دامي .
4- همكاري با وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشكي در امر مبارزه با بيماريهاي مشترك انسان و دام.
5- اظهار نظر و نظارت در مورد ساخت , ورود و صدور و فروش انواع دارو, واكسن, سرم و مواد بيولوژيكي مخصوص دام .
6- همكاري با مراكز ذيربط در امر آموزش و ترويج بهداشت دام به دامداران.
7- تقويت و توسعه بخش خصوصي دامپزشكي.

نقش دامپزشكي در اقتصاد ملي و ايجاد اشتغال :
حق دسترسي همگان به غذا به عنوان يكي از حقوق اساسي بشر از سوي تمامي كشورها و سازمان هاي
بين المللي تائيد شده است و پديده دردناك گرسنگي و سو تغذيه به عنوان يكي از مهمترين چالش هاي فرآوري كشورهاي در حال توسعه قرار دارد. مهمترين هدف برنامه سوم توسعه كشور مبتني براقتصاد بدون نفت بوده و در طرح ساماندهي اقتصادي اين برنامه , موضوع دام و طيور و آبزيان 13-12 درصد اقتصاد كشور را شامل ميگردد. توجه به مطالب فوق اهميت توليدات دامي , امنيت غذا و حساسيت اقتصادي مبارزه با بيماريها را آشكار ميسازد.
در يك مطالعه در سال 1970 در اروپا از هر هزار هكتار زمين كشاورزي 38085 كيلوگرم پروتئين در آمريكاي لاتين 413 كيلوگرم ودر آفريقا 542 كيلوگرم به دست آمد كه يكي از مهمترين دلايل آن نحوه مبارزه با بيماريهاي انگلي بوده است . در ايران پروتئين حيواني از پرورش 75 ميليون راس گوسفند و بز حدود 8 ميليون راس گاو و گاوميش و حدود 200 ميليون قطعه طيور تامين ميگردد. آلودگي انگلي گوارشي فاسيولا در گوسفند و بز موجب كاهش 5/2 كيلوگرم وزن ميگردد. بر اساس اطلاعات موجود هر ساله 2 هزار تن كبد به ارزش حدود200 ميليارد ريال تلف ميشود. خسارات اقتصادي ناشي از بندپايان و مياز در صنعت چرم سازي معادل 5/2 ميليارد دلار برآورد شده است . ساليانه صدها نفر در ايران تحت عمل جراحي كيست هيداتيك قرار مي گيرند كه ميزان خسارات اقتصادي ناشي از آن در سال 1367 , 43 ميليارد ريال برآورد شده است . همه ساله سالك جلدي و احشائي و توكسوپلاسموز موجب ابتلا 20 تا 100 هزار نفر در جمعيت كشور ميگردد كه هر يك عوارض بهداشتي و خسارات اقتصادي قابل توجهي به دنبال دارد. در يك محاسبه انجام شده در سال 76 , خدمات و اقدامات دامپزشكي از بروز خسارات احتمالي معادل 9 هزار و205 ميليارد ريال جلوگيري نموده است .
علاوه بر نقش مستقيم دامپزشكي در افزايش بهره وري توليدات دامي و جلوگيري از خسارات اقتصادي احتمالي به سرمايه عظيم دامي كشور اين بخش سهم قابل توجهي از اشتغال در بخش كشاورزي را به خود اختصاص داده است . با عنايت به اينكه كشاورزي به عنوان محور برنامه توسعه سوم كشور قرار گرفته است و از طرفي بيش از 25 % شاغلين كشور به طور مستقيم در بخش كشاورزي فعاليت دارند و فعاليت غالب در مناطق روستائي كه حدود 40 % جمعيت كشور را تشكيل مي دهند, نيز با اين بخش بطور مستقيم و غير مستقيم مرتبطند. بررسي هاي انجام شده نشان ميدهد كه كاركرد ملي محوريت بخش كشاورزي در برنامه توسعه سوم مقابله با چالش هاي ملي ( از جمله بيكاري ) خواهد بود. بخش كشاورزي در شرائط كنوني با تامين 80- 75 % مواد غذائي مورد نياز جمعيت كشور و مواد خام مورد نياز صنايع , 26% ارزش توليد ناخالص داخلي ,30 -25 % ارزش صادرات غير نقتي را به طور مستقيم و حدود 25-20 % ارزش افزوده بخش هاي صنعت و خدمات را به طور غير مستقيم ايجاد كرده است و در مجموع ايجاد 40 % ارزش افزوده و اشتغال در كل كشور وابسته به بخش كشاورزي مي باشد. در يك بررسي انجام شده طي سال هاي 75-68 بر روند ارزش افزوده زير بخشهاي كشاورزي مشخص شده است كه زير بخش دام و طيور از نرخ رشد ساليانه بالغ بر 83/5% بالاترين رشد برخوردار و در مجموع 8/43% كل ارزش افزوده بخش كشاورزي را به خود اختصاص داده است .

گزارش فعاليت هاي دامپزشكي در زمينه سرمايه گذاري و اشتغال (1380- 1375)

الف - حوزه بهداشت عمومي :
1- كشتارگاه طيور :
از سال 75 تاكنون مجموعا تعداد 11 كشتارگاه صنعتي طيور با سرمايه اي بالغ بر 120 ميليارد ريال و اشتغالزائي 770 نفر احداث گرديده است . با توجه به ظرفيت پرورش مرغ و ظرفيت خالي كشتارگاههاي در حال بهره برداري در حال حاضر هيچگونه نيازي به سرمايه گذاري در اين بخش احساس نمي شود.

2- كشتارگاه دام :
پس از تعطيلي تنها كشتارگاه صنعتي دام استان در سال 72 و پيامد آن مشكلات ناشي از كشتار قاچاق و غير مجاز دام اين اداره كل طي يك برنامه ضربتي كوتاه مدت اقدام به جلوگيري از كشتار غير مجاز و ساماندهي وضعيت كشتارگاههاي نسبتا مطلوب ( به شكل نيمه صنعتي ) و در بلند مدت تشويق سرمايه گذاري در احداث كشتارگاههاي بزرگ صنعتي نموده است . ماحصل اقدامات انجام شده تاكنون 24 كشتارگاه نيمه صنعتي ( در حال تبديل به صنعتي )و 4 كشتارگاه بزرگ صنعتي با سرمايه اي قريب به 700 ميليارد ريال و اشتغالزائي 2800 نفر ميباشد. با توجه به تصميمات متخذه در خصوص تعطيلي كشتارگاههاي نيمه صنعتي و تبديل به صنعتي در حال حاضر زمينه جهت سرمايه گذاري در اين بخش وجود دارد.

3- مراكز بسته بندي فرآورده هاي خام دامي :
با توجه به برنامه هاي اين سازمان در خصوص تغيير الگوي مصرف گوشت از شكل فله اي به صورت بسته بندي بهداشتي در اثر سياست هاي حمايتي اين اداره كل تاكنون مجموعا 33 واحد بسته بندي با سرمايه اي نزديك به 66 ميليارد ريال و اشتغالزائي 650 نفر احداث گرديده است . با توجه به وجود 33 واحد بسته بندي تنها 41% گوشت قرمز و 24% گوشت مرغ توليدي استان بصورت بسته بندي عرضه ميگردد لذا بهترين زمينه جهت سرمايه گذاري و اشتغال در حال حاضر تاسيس و احداث مراكز بسته بندي مي باشد.

4- سيستم حمل و نقل فرآورده هاي خام دامي :
يكي از حلقه هاي مهم توزيع فرآورده هاي خام دامي سيستم حمل ونقل ميباشد كه در اين زمينه طي سال هاي اخير مجموعا قريب به 1320 دستگاه خودرو مجهز به سيستم سردخانه با سرمايه اي در حدود 145 ميليارد ريال و اشتغالزائي 2640 نفر تجهيز و راه اندازي شده است . با توجه به سياست گذاري اداره كل مبني بر گسترش و ارتقا سطح كيفي سيستم حمل و نقل و تمركز امور مربوطه در شركت هاي حمل و نقل شرائط لازم به منظور سرمايه گذاري در اين زمينه مساعد مي باشد.

5- مراكز تهيه پودر گوشت و تبديل ضايعات و خوراك دام وطيور :
با توجه به گسترش كمي كشتارگاههاي دام و طيور استان و نياز به مراكز تبديل ضايعات اقدامات انجام شده در اين بخش شامل تاسيس و احداث 47 مركز تهيه پودر گوشت و تبديل ضايعات با سرمايه گذاري 70 ميليارد ريال و اشتغالزائي 450 نفر مي باشد. با عنايت به ظرفيت تعداد واحد تبديل ضايعات موجود و سياست ترغيب به احداث كشتارگاههاي صنعتي توصيه اي براي سرمايه گذاري در اين بخش نمي گردد.

ب – حوزه دارو ورمان و آزمايشگاهها:
1- داروخانه دامپزشكي :
طي 5 سال اخير مجموعا تعداد 9 داروخانه دامپزشكي با سرمايه اي در حدود 8/1 ميليارد ريال و اشتغالزائي 18 نفر تاسيس گرديده است . با توجه به محدوديت مصرف دارو و نياز استان به داروخانه فعلا تا اطلاع ثانوني مجوزي براي داروخانه جديد صادر نمي گردد.

2- آزمايشگاه دامپزشكي :
مجموعا 9 آزمايشگاه دامپزشكي با سرمايه گذاري تقريبي 7/2 ريال و اشتغالزائي 27 نفر در فاصله سالهاي 75 -80 در استان تهران تاسيس گرديده است. با توجه به اهميت امكانات پاراكلينيكي در تشخيص صحيح و سريع بيماريها زمينه سرمايه گذاري در اين بخش در شهرستانهاي استان تهران مساعد مي باشد.

3- درمانگاه دامپزشكي :
با توجه به سياست واگذاري امر درمان به بخش خصوصي كه از سوي سازمان دامپزشكي كشور اتخاذ گرديده مجموعا تعداد 27 درمانگاه عمومي و اختصاص دامپزشكي طي سال هاي اخير با سرمايه گذاري تقريبي 4/5 ميليارد ريال و اشتغالزائي 54 نفر تاسيس شده است . نظر به تراكم دام و طيور در استان تهران و ضرورت نظارت فني بر مراكز پرورش دام و طيور و نياز به تخصصي نمودن فعاليت هاي دامپزشكي
فرصت هاي شغلي در اين زمينه فعلا وجود دارد.

4- مراكز مايه كوبي دام و طيور :
در راستاي واگذاري امور اجرائي بخش دولتي به بخش خصوصي قسمت قابل توجهي از برنامه واكسيناسيون دام و طيور استان به بخش خصوصي دامپزشكي كه واجد شرائط لازم باشند , واگذار گرديده و يا خواهد شد.در طي مدت مذكور جمعا تعداد 28 اكيپ يا مركز مايه كوبي دام و طيور با سرمايه گذاري تقريبي 1/6 ميليارد ريال و اشتغالزائي 140 نفر سازماندهي و تشكيل شده است . با توجه به اينكه هنوز 30 % امر واكسيناسيون توسط بخش دولتي انجام ميشود و در نظر است در آينده نزديك اين بخش نيز واگذار گردد لذا سرمايه گذاري در اين امر قابل توصيه مي باشد.

ج- فرصت هاي شغلي ناشي از اجراي آئين نامه ماده 194 قانون برنامه سوم توسعه كشور مصوب هيئت دولت :
با توجه به تصويب آئين نامه ماده 194 توسط هيئت دولت كه ناظر به مسئوليت دستگاه دامپزشكي به عنوان دستگاه نظارت كننده و صادر كننده پروانه بهداشتي براي كليه واحدهاي توليد, توزيع و عرضه دام وفرآورده هاي دامي ميباشد و با عنايت به موادي از اين آئين نامه كه امر بازديد و كارسازي مراحل صدور پروانه بهداشتي را به شركتهاي مميزي بخش خصوصي سپرده است لذا اميد آن مي رود كه با تعيين چهارچوب و بخشنامه چگونگي اجراي اين آئين نامه در آينده نزديك بك فرصت شغلي بسيار قابل توجهي براي فارغ التحصيلان رشته هاي دامپزشكي در كشور و استان پديد آيد.

نتيجه گيري :
با توجه بهاطلاعات پايه فوق الذكر به طور متوسط طي سالهاي 75 الي 80 مجموعا هر سال تعداد 302 طرح با سرمايه گذاري تقريبي حدود 342 ميليارد ريال و اشتغالزائي 1509 نفر اجرا گرديده است لذا با عنايت به اينكه بحث اشتغال و سرمايه گذاري سرلوح اقدامات و برنامه هاي دولت جمهوري اسلامي طي برنامه سوم توسعه با محوريت توسط كشاورزي اين اداره كل آمادگي دارد تا با هماهنگي با ساير دستگاههاي ذيربط كليه علاقمندان بر سرمايه گذاري در موضوعات پيش گفته بخصوصفارغ التحصيلان رشته هاي دامپزشكي را در جهت ايجاد اشتغال و ارتقا سطح خدمات دامپزشكي به صنعت دام و طيور استان ياري رساند و در اين راه مجموعه عوامل فني و اداري اين اداره كل در خدمت سرمايه گذاران و علاقمندان ميباشند.